Go directly to content
Naar de homepage

De bitcoinhandelaar: facilitator voor witwassen

31 oktober 2016 08:58

Door: Suzanne Visser, accountmanager AMLC

Inleiding

Eind september verscheen in Het Parool een artikel over een drietal jongemannen die worden verdacht bitcoins te hebben witgewassen afkomstig van criminelen.[1] Het gaat om een onderzoek van de politie. De jongens zijn tegen de lamp gelopen door een politieman die onder dekmantel werkte. De journalist van Het Parool vraagt zich in het artikel af: hoe strafbaar is die bitcoinhandel?  Hoe dat zit, leg ik hieronder uit.

Wat is bitcoin en hoe werkt het?

Alvorens in te gaan op de bitcoinhandel en strafbaarheid daarvan kort wat achtergrond bij het fenomeen bitcoin. Bitcoin is een zelfstandig betaalsysteem met een eigen virtuele munt. Personen kunnen rechtstreeks met elkaar transacties verrichten zonder tussenkomst van bijvoorbeeld een bank. Om met bitcoins te betalen heb je in de regel een bitcoinwallet nodig (je digitale portemonnee) en één of meerdere bitcoinadressen (vergelijkbaar met een bankrekeningnummer). Een manier om aan bitcoins te komen is om deze te kopen bij een wisselkantoor. Een Nederlands wisselkantoor is Bitonic. Voor het omwisselen van euro’s naar bitcoins rekent Bitonic een fee van 0,1% tot 1,5% van het bedrag. Je kunt ook in persoon (face to face) bitcoins aankopen. Via bijvoorbeeld de website LocalBitcoins.com bieden personen zich aan om bitcoins tegen onder meer contanten aan te kopen.

Hoe zit het met de anonimiteit van bitcoin?

Bij transacties met bitcoins maak je gebruik van een wallet en een bitcoinadres. Beide zijn niet gekoppeld aan een naam. In zoverre ben je als persoon dus anoniem. Alle transacties die in het bitcoinnetwerk plaatsvinden, worden opgeslagen in de zogenoemde Blockchain. In dit grootboek van bitcointransacties wordt onder meer opgeslagen wanneer een transactie heeft plaatsgevonden, welke bitcoinadressen hierbij betrokken waren en wat de hoogte was van het transactiebedrag. Via internettools is het mogelijk te achterhalen welke bitcoinadressen bij welke wallet horen. Zo kun je bepaalde adressen en dus transacties linken aan wallets. Deze zijn echter niet aan jou te linken omdat je adres en wallet niet aan jouw naam zijn gekoppeld. Op het moment dat je bitcoins aan- of verkoopt, vindt er een bankoverboeking plaats tussen jou en het wisselkantoor. Het wisselkantoor heeft dus de kennis welk bankrekeningnummer op wiens naam welke bitcoins heeft gekocht dan wel verkocht. Voor hen ben je – mits je bitcoins aan- en verkoopt op eigen naam – niet anoniem.

De bitcoinhandelaar

Criminelen willen niet dat hun identiteit bekend wordt bij een wisselkantoor. De bitcoinhandelaar voorziet in die behoefte. Een bitcoinhandelaar is een persoon die bedrijfsmatig, voor eigen rekening en risico, bitcoins aan- en/of verkoopt tegen contanten. Een bitcoinhandelaar is te herkennen aan veelvuldige bitcointransacties, aan grotere aantallen bitcoins in bezit, aan grotere aantallen bitcoins die hij inwisselt bij een wisselkantoor, aan hoge ontvangsten op zijn bankrekening afkomstig van een wisselkantoor, zonder dat sprake is van zichtbare ondernemingsactiviteiten die in bitcoins worden afgerekend.

Een verkoper van bitcoins en een bitcoinhandelaar komen met elkaar in contact, bijvoorbeeld via advertenties van de bitcoinhandelaar op bijvoorbeeld localbitcoins.com, via fora op het dark web of op een bitcoinplatform. Vervolgens ontmoeten de verkoper van bitcoins en de bitcoinhandelaar elkaar op een plaats in de fysieke wereld waarna ter plaatse via het internet een bitcointransactie plaatsvindt. Bitcoins worden door de verkoper rechtstreeks naar een wallet van de handelaar overgemaakt die vervolgens de afgesproken tegenwaarde in contanten meegeeft aan de verkoper. De transactie is hiermee voltooid.

Uit opsporingsonderzoeken  komt naar voren dat de kosten van het gebruik maken van een bitcoinhandelaar aanzienlijk hoger liggen dan die van een wisselkantoor. Een handelaar rekent tussen de 7% en 15% van de transactiewaarde; bij een  regulier wisselkantoor ligt dit onder de 1% (veelal slechts 0,3%). Ondanks de hoge commissie is er voor deze handelaren een markt. Ook komt uit deze onderzoeken naar voren dat handelaren, nadat zij de bitcoins hebben verkocht aan een wisselkantoor, het geld dat zij hebben ontvangen van het wisselkantoor grotendeels weer in contanten opnemen. Vermoedelijk voorziet de handelaar zo in zijn eigen benodigde contanten om weer nieuwe bitcoins te kunnen kopen van een crimineel.

Waarom zou iemand gebruik maken van een bitcoinhandelaar terwijl er betrouwbare en goedkopere alternatieven voorhanden zijn? Het antwoord op deze vraag ligt in de geboden anonimiteit, de geboden contanten bij verkoop van bitcoins alsmede in de bron van herkomst van deze bitcoins. Inmiddels zijn al miljoenen aan bitcoins gewisseld tegen contant geld met een hoge commissie voor de handelaar als vergoeding.[2]

Is hetgeen de bitcoinhandelaar doet strafbaar? Als de handelaar opzettelijk (op zijn minst in voorwaardelijke zin) facilitair is aan het witwasproces van een crimineel is de handelaar zelf strafrechtelijk aansprakelijk op grond van witwassen. Voorbeelden waaruit deze opzet kan blijken zijn indien een handelaar zijn klanten op het darkweb werft[3] of indien een handelaar weet dat zijn klanten crimineel zijn of indien een handelaar hoeveelheden bitcoins per keer aanneemt die vele malen groter zijn dan de gemiddelde particulier in bezit heeft. Het is aan de opsporing en het OM om bewijzen aan te dragen waaruit deze wetenschap (voor witwassen) dan wel aanmerkelijk onvoorzichtig handelen (voor schuldwitwassen) blijkt.

Conclusie

In het artikel van Het Parool zegt de heer Plasman, advocaat van één van de verdachten, “Het is niet zo dat de gebruikers van bitcoins allemaal criminelen zijn. Allerlei mensen hechten waarde aan hun privacy. Bovendien: zelfs áls het geld een criminele herkomst had, hoe had mijn cliënt kunnen uitzoeken wat de bron van het geld was? ” Ik denk dat Plasman voor een deel gelijk heeft: zeker niet alle gebruikers van bitcoin zijn crimineel. Inderdaad hechten diverse soorten mensen waarde aan hun privacy. Echter, de personen die bewust de aanmerkelijke kans aanvaarden dat zij handelen in bitcoins die voortkomen uit criminele activiteiten zijn facilitair aan witwassen en daarmee strafrechtelijk aansprakelijk. Van de bitcoinhandelaar wordt niet verwacht dat hij uitzoekt wat de bron van het geld is. Wel wordt verwacht dat hij niet aanmerkelijk onvoorzichtig dan wel opzettelijk handelt. En dat laatste is hetgeen de cliënt van de heer Plasman wordt verweten.

 


[1] M. van Dun, ‘De wildernis van het internetgeld’, Het Parool: 24 september 2016.
[2] Zie bijvoorbeeld het persbericht op de website van de Belastingdienst, ‘10 aanhoudingen in internationaal bitcoins onderzoek’, 20 januari 2016, https://www.fiod.nl/10-aanhoudingen-in-internationaal-bitcoins-onderzoek/ en B.H.M. Custers, J.J. Oerlemans en R.L.D. Pool ‘Ransomware, cryptoware en het witwassen van losgeld in Bitcoins’, Strafblad 2016 (2), 15.
[3] De meerderheid van hetgeen wordt aangeboden op een dark web- marktplaats is illegaal waar, zie D. Moore en T. Rid, ‘Cryptopolitik and the Darknet.  Encryption policy is becoming a crucial test of the values of liberal democracy in the twenty-first century’ Survival, 58 (1): Global Politics and Strategy 2016, p. 7-38.