Ga direct naar de inhoud
AMLC is onderdeel van de Rijksoverheid - Naar de homepagina

Samenwerken tegen crimineel gebruik van vastgoed

28 januari 2021 11:26

Door: Victor Ross, AMLC

De integrale en multidisciplinaire aanpak van criminaliteit wint steeds meer terrein. Denk bijvoorbeeld aan de RIEC’s en aan het recent opgerichte Multidisciplinair Interventieteam (MIT). Met deze aanpak wordt door verschillende publieke – en soms ook private – organisaties met ieder een eigen invalshoek en informatiepositie, samengewerkt bij de bestrijding van allerlei vormen van criminaliteit. Samen weet je meer en kun je ook meer. De samenwerkende organisaties hebben vaak eigen middelen om een deel van het probleem aan te pakken en dit maakt het mogelijk om slim keuzes te maken in wanneer welk middel wordt ingezet.

In de regio Rotterdam wordt in RIEC-verband vanuit de ‘versterkingspijler Motus’ samengewerkt bij de aanpak van crimineel vastgoed. De kennis en ervaring van Motus kwam enorm goed van pas toen de FIOD een onderzoek startte naar een vermoedelijk malafide verhuurmakelaar in de havenstad, die criminelen zou voorzien van (anonieme) huisvesting. Al snel vonden partijen elkaar en dit leidde tot knappe resultaten. Op 18 november 2020 werden door 300 ambtenaren van de FIOD en politie 18 panden (16 woningen en 2 bedrijfspanden) doorzocht. Daarbij werden 10 aanhoudingen verricht, waaronder 3 verhuurmakelaars, en werd onder meer beslag gelegd op een woning, ca. € 150.000 aan contanten, 42 kilo cocaïne, 2 auto’s, patronen, 2 messen, 2 zwaarden, een stiletto, 2 kluizen en restanten van hennepplantages.

Over het strafrechtelijk onderzoek, de integrale samenwerking en de vertaalslag naar de aanpak van het fenomeen van malafide verhuurmakelaars spreekt het AMLC met Nick[1] (Motus) en Marrit Ganzinga (FIOD).

Naam: Nick

Organisatie: Motus

Werkverleden: 16 jaar politiewerk ‘van blauw tot opsporing’

Quote: ‘Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in ondermijning. Rotterdam is daarin heel interessant met de haven waar veel verdovende middelen ons land binnenkomen. Die vind je weer terug in de wijken, want drugs moeten ergens worden opgeslagen. Interessant is het om steeds nieuwe manieren te verzinnen om  deze ondermijning tegen te gaan, met een focus op het fenomeen van crimineel vastgoed als zodanig.’

Naam: Marrit Ganzinga

Organisatie: FIOD, team verhuld vermogen (standplaats Zwolle)

Functie: operationeel analist

Werkverleden: analist bij ISZW en FIOD Amsterdam

Quote: ‘Ik hou van verbanden leggen. Vanuit een hoeveelheid informatie de relevante dingen samenbrengen en vervolgens bepalen wat we met de resultaten kunnen. Welke slimme interventies zijn er mogelijk en welke aanpak past daarbij? Het is fijn om de helikopterview te hebben binnen een team en van daaruit te helpen om op innovatieve wijze richting te geven.’

Waarop is het strafrechtelijk onderzoek gestart?

Marrit: Van de FIU kregen we een verdachte transactie over een verhuurmakelaar in Rotterdam. Het betrof een melding van een bank over contante stortingen en wij besloten het op te pakken. Al vrij snel zochten we contact met de politie te Rotterdam voor een samenwerking en toen kwam Motus ook in beeld.

Waar staat Motus voor?

Nick: ‘Motus’ betekent letterlijk ‘een beweging op gang brengen’. Het hoofddoel is om samen met partners de vastgoedbranche te versterken en een beweging op gang brengen tot een eerlijkere vastgoedmarkt. Dit doen we samen met allerlei publieke maar ook private partners, waaronder de branchepartijen, woonstichtingen en VvE’s. Motus hanteert hierbij drie pijlers:

  • creëren van bewustwording en weerbaarheid bij onder meer de branche en de politiek[2];
  • verstoren van crimineel misbruik van vastgoed; en
  • stimuleren dat wordt opgetreden als één overheid.

Hoe is ‘Motus’ ontstaan?

Nick: Motus is ontstaan vanuit de versterkingsgelden ondermijning. Door de regering is in dat kader €100 miljoen beschikbaar gesteld. Binnen het RIEC Rotterdam is de versterkingspijler vastgoed (Motus) gestart met de politie als kartrekker. De politie heeft het Motus-team bemenst met zeer uiteenlopende expertise; van een wetenschappelijk onderzoeker, een multimedia- en designspecialist, een voormalig bankmedewerker, informatierechercheur tot een datascientist. Het team is daarmee volledig zelfvoorzienend.

In Rotterdam is Motus aan de slag gegaan met het doorontwikkelen van de reeds bestaande aanpak op spookbewoning. Dit vloeide voort uit het beeld dat bij de politie eenheid Rotterdam is ontstaan van het gebruik van woningen in de stad door criminelen. Er worden steeds meer panden ontdekt die worden gebruikt voor opslag van drugs of wapens. En om anoniem in de stad te kunnen verblijven maken criminelen regelmatig - zonder inschrijving in de basisregistratie persoonsgegevens - gebruik van bijvoorbeeld luxueuze woningen in één van de woontorens. Dergelijke woontorens bieden een bepaalde mate van anonimiteit, omdat er simpelweg veel mensen wonen en alles onder één dak is - bijvoorbeeld een interne garage. Het anoniem bewonen van woningen noemen we ‘spookbewoning’.

De politie komt crimineel vastgoed vaak bij toeval tegen, maar richt zich niet op het fenomeen. De versterkingsgelden ondermijning stellen ons in staat om juist te kijken naar het fenomeen en bijvoorbeeld te onderzoeken wie spookbewoning faciliteren. Dat zijn vaak cruciale schakels als de (Wwft plichtige) verhuurmakelaar.[3]

Wat was het effect voor het strafrechtelijk onderzoek toen Motus op de radar kwam?

Marrit: Vanwege haar informatiepositie kon Motus een portefeuille-overzicht opstellen van welke panden de onderzochte makelaars in beheer hadden. De FIOD heeft toen financieel gekeken: is het logisch dat de huurders dergelijke woningen kunnen betalen? We bundelden dus de informatie en ervaring van Motus op het fenomeen en onze kennis en expertise van de financiële kant. Door minder incidentgericht (een woning) en meer intelligence-gestuurd te kijken bereik je veel meer effect. Dat kwam in dit onderzoek concreet tot uiting door de focus op faciliterende verhuurmakelaars, waardoor we bij tientallen interessante woningen en bedrijfspanden uitkwamen.

Wat verstaat Motus eigenlijk onder crimineel vastgoed en komt dit veel voor?

Nick: Dat is een breed begrip. De hoofdmoot is een stuk ‘speculatie’ en daarnaast is er een stuk ‘exploitatie’. Wij focussen ons op ‘exploitatie’ en dan specifiek op de rol daarin van de verhuurmakelaar als potentiële facilitator van bijvoorbeeld spookbewoning. Criminaliteit komt echter ook veelvuldig voor in de panden zelf. Zo heb je stashpanden en safehouses, woningen met hennepkwekerijen, illegale gokpanden, woningen waar illegale prostitutie plaatsvindt etc. Panden die voor spookbewoning of criminele doeleinden worden gebruikt noemen wij gezamenlijk ‘crimineel vastgoed’.

Om een beeld te geven: het afgelopen jaar zijn er alleen al in de Eenheid Rotterdam in meer dan 300 woningen strafbare feiten in woningen geconstateerd. Echter, ik denk dat we pas het topje van de ijsberg zien. We krijgen namelijk een steeds completer beeld van de omvang van crimineel vastgoed, juist door continu de focus erop te blijven houden. En om terug te komen bij de verhuurmakelaar als potentiële facilitator: in de RIEC-regio Rotterdam alleen al zijn naar schatting ongeveer 10.000 mensen als verhuurmakelaar actief, waarvan ca. 7.000 als zodanig zijn ingeschreven bij de KvK. Dit is dus een enorme groep. En het probleem is dat het een vrij beroep betreft, zonder vergunningplicht. Het invoeren van een vergunningplicht zou vermoedelijk kunnen fungeren als een drempel tegen kwaadwillenden en bovendien de beroepsgroep beter in beeld brengen. Tevens zou een vergunningplicht gemeenten handvatten kunnen bieden om corrigerend op te treden, bijvoorbeeld door het intrekken van vergunningen.

Welke voor criminelen interessante dienstverlening verrichten verhuurmakelaars zoal?

Marrit & Nick: Om een paar voorbeelden te noemen: ze bemiddelen tussen verhuurders en huurders en kunnen daarmee criminele cliënten aandragen, ze zetten bepaalde nutsvoorzieningen voor woningen op hun eigen naam  (w.o. televisie en internet) en innen de huurpenningen – contant. Ter illustratie: in het strafrechtelijk onderzoek worden de verhuurmakelaars onder meer verdacht van het witwassen van door hen geinde huurpenningen.

Daarnaast laten verhuurmakelaars soms bewust bepaalde checks na. Zo controleren ze niet wie zich daadwerkelijk in de woning inschrijft en screenen ze de huurders niet. In 6 woningen die de politie en FIOD doorzochten waren bijvoorbeeld andere personen woonachtig dan ingeschreven bij de gemeente en werd een pand gebruikt voor illegale prostitutie.

Wat zouden verhuurders kunnen doen om verhuur aan criminelen te voorkomen?

Nick: Verschillende dingen. We geven regelmatig voorlichting hierover aan verhuurmakelaars, woonstichtingen die veel woningen verhuren, maar ook aan VvE’s. Tips die we daarbij altijd meenemen zijn:

  • neem geen contant geld aan;
  • check of de mensen die zich op het adres inschrijven matchen met het huurcontract;
  • neem in een contract de bepaling op dat je te allen tijde op afspraak een pand mag inspecteren. Wij adviseren hiertoe altijd het zogenaamde ‘ROZ-model’[4], waarin een ondermijningsclausule zit. Het schrikt potentieel kwaadwillenden af als een verhuurder om de zoveel tijd de woning kan controleren. Handig is ook om de ondermijningsclausule te benoemen tijdens het tekenen van het contract;
  • vraag en check loonstrookjes van potentiële huurders;
  • ga niet zomaar in zee met een willekeurige bemiddelaar;
  • let op als een bemiddelaar zich meldt met “ik heb al een huurder voor de woning”;
  • zorg voor face-to-face contact met de huurder bij het tekenen van het huurcontract en de sleuteloverdracht.

Daarnaast is het belangrijk om verhuurders/pandeigenaren te wijzen op mogelijke nadelen van verhuur aan criminelen; vaak zijn ze zich daar niet van bewust. Zo kan de gemeente een last onder dwangsom opleggen of een pand sluiten als daar verdovende middelen worden aangetroffen, als sprake is van gevaarzetting voor omwonenden of wanneer in een woning veel cashgeld wordt aangetroffen. VvE’s kunnen zich ook wapenen tegen woningeigenaren door het opnemen in de statuten van een last onder dwangsom. Ten slotte is het goed dat eigenaren begrijpen dat ze zich door het aannemen van contant geld schuldig kunnen maken aan witwassen.[5]

Zijn er andere private partijen dan verhuurders die instrumenten hebben om criminele verhuur aan te pakken?

Nick: Banken en het notariaat hebben een sleutelpositie. Zo zien banken geldstromen en kunnen zij verhuurmakelaars die klant zijn bij hen er bijvoorbeeld op wijzen dat ze liever geen contante stortingen zien. Verder kunnen notarissen adviseren dat in leveringsakten van woningen een verhuurbeperking wordt opgenomen. Daarnaast zou de KvK voorlichting kunnen geven wanneer een makelaar zich inschrijft in het handelsregister. Ten slotte kunnen brancheorganisaties zelf hun rol pakken. Overigens geven wij regelmatig presentaties aan dit soort relevante private partijen.

Ook burgers kunnen hun steentje bijdragen. Door hen bewust te maken van de signalen van crimineel gebruik van vastgoed kunnen zij verdachte situaties melden bij Meld Misdaad Anoniem (MMA). Dit is ook de inzet geweest van een MMA-campagne over malafide huurders.

Het onderzoek heeft, in aanvulling op de eigen campagne van Motus, mooie pers gemaakt voor het probleem. Crimineel vastgoed bestaat echter ook buiten de regio Rotterdam. Is daar aandacht voor?

Nick: Dit kaarten wij ook doorlopend aan bij de politiek. Inmiddels zijn we zelf in gesprek met RIEC Amsterdam dat zeer geïnteresseerd is in onze benadering, gezien het probleem dat ze daar hebben met crimineel vastgoed. Daarover is in 2019 een pakkend rapport genaamd ‘De Achterkant van Amsterdam’[6] verschenen. Als we als één overheid optreden kunnen we ook daar een zinvolle bijdrage leveren aan de bestrijding van crimineel vastgoed.

Meer weten over Motus? Bekijk de LinkedIn pagina van Versterkingspijler Vastgoed.

[1] Op verzoek zonder achternaam

[2] Het effect hiervan wordt langzaamaan zichtbaar. Zo is Motus onlangs met naam genoemd in een kamerbrief van minister Grapperhaus (Brief van 13 november 2020 ‘Bestrijding georganiseerde criminaliteit’ (Kamerstuk 29 911, nr. 292)).

[3] Verhuurmakelaars vallen sinds 21 mei 2020 onder de reikwijdte van de Wwft (artikel 1a lid 4 sub h) voor het beroeps- of bedrijfsmatig bemiddelen bij het tot stand brengen en het sluiten van overeenkomsten inzake onroerende zaken en rechten waaraan onroerende zaken zijn onderworpen, met inbegrip van het tot stand brengen en sluiten van een overeenkomst tot huur als bedoeld in artikel 7:201 van het Burgerlijk Wetboek, voor zover de maandelijkse huurprijs een bedrag van € 10.000 of meer bedraagt. Hieronder valt ook het door (tussenkomst van) de verhuurmakelaar ontvangen van deze huurprijs (dan wel andersoortige transacties) van € 10.000 of meer in contanten, met cheques aan toonder, een vooraf betaald betaalinstrument (prepaid card) of soortgelijke betaalmiddelen; dergelijke transacties moet de verhuurmakelaar altijd melden (objectieve meldplicht) bij de FIU Nederland. (bron: fiu-nederland.nl)

[4]https://roz.nl/de-roz-modellen/

[5] Zie in dit kader bijvoorbeeld het arrest van Gerechtshof Amsterdam: ECLI:NL:GHAMS:2017:5601

[6]https://www.binnenlandsbestuur.nl/Uploads/2019/8/onderzoeksrapport-de-achterkant-van-amsterdam.pdf